Eigenaarschap is een centraal thema waar ik veel over praat met de meest uiteenlopende groepen leidinggevenden en professionals. Ik doe dat graag; het is een thema op de grens van de comfort zone. Ik las een eerder artikel van me, en deze lijkt actueler dan ooit. Dus voor wie het onderwijs een warm hart toedraagt en interesse heeft in het thema eigenaarschap:

Eigenaarschap bij professionals en teams is lang niet altijd vanzelfsprekend. Dit creëren levert veel op: verbinding, ontwikkeling, beweging, contact, resultaten.

De laatste tijd werk ik veel in het onderwijs om daar eigenaarschap te ontwikkelen. Erg inspirerend om in die omgeving bezig te zijn. We hebben er meerdere keren onze voorstelling ingezet tijdens kick-offs en studiedagen.

Wat kun je doen om eigenaarschap te creëren in het onderwijs? Zes voorbeelden:

1. Wees duidelijk en helder over opbrengsten

Ik stel regelmatig aan professionals of teams de simpele vraag: ‘Voor welke concrete opbrengsten ben jij of zijn jullie verantwoordelijk, vandaag, deze week, deze maand of dit jaar?’. Met enige regelmaat krijg ik dan algemene en nogal vage antwoorden terug. Vaak heb ik voorinformatie en worden cruciale domeinen niet genoemd, worden geen getallen genoemd of krijg ik een algemeen betoog terug wat maar weinig aansluiting heeft met de vraag die ik gesteld had.

Het vraagt ook in het onderwijs lef om te werken met een stel ongelooflijk inspirerende en ambitieuze concrete beelden van opbrengsten. Ik zie te vaak dat leerkrachten, alleen of in teams, zichzelf tekort doen door niet heel scherp de opbrengsten uit te spreken naar en met elkaar waar ze super trots op zouden zijn.

In m’n boek beschrijf ik het klassieke voorbeeld van John F. Kennedy. Op het hoogtepunt van de koude oorlog hield hij geen betoog voor zijn knapste koppen om te komen tot een ‘superieure wereldmacht, met een doorkijkje op technologische mogelijkheden die we als Verenigde Staten te bieden hebben, leidend tot een perspectief ten opzichte van onze vijanden waar we nog jaren de vruchten van zullen plukken’. Hij zei simpelweg ‘man op de maan, gezond weer terug’.

Ik was op een basisschool in Rotterdam Zuid. De energie en de leergierigheid spat van de kinderen af. Zij verdienen begeleiding richting de meest mooie leeropbrengsten die ze daar met z’n allen kunnen realiseren.

2. Sluit een contract af met het hart, niet alleen met het hoofd

Eigenaarschap gaat niet alleen over kengetallen, functiebeschrijvingen of aantallen ingevulde plannen. Ik zeg niet dat deze niet belangrijk zijn, integendeel. Ze zijn alleen niet voldoende voor eigenaarschap. Een boom kan prachtige vruchten voortbrengen, als de boom geen wortels heeft waait deze bij het eerste het beste briesje om. Eigenaarschap gaat niet alleen over het wat, maar juist ook over het waarom. Wat maakt dat je hier werkt? Wat maakt dat je wel of geen eigenaarschap voelt / ervaart? Hoe zit dat voor jou persoonlijk? Waarom werk je hier? In hoeverre komen jouw talenten nu tot z’n recht? Hoe ga je die meer tot hun recht laten komen? (niet ‘hoe kan dat verbeterd worden?’)’. Essentieel is het om je hart als leerkracht te verbinden met de leerlingen waar het om gaat: Hoe kan je de talenten van hen beter tot hun recht laten komen? Dat kan alleen als je steeds weer naar de opbrengsten van de leerlingen kijkt: waar lopen ze vast, waar kunnen ze extra uitdaging gebruiken, hoe kan ik ze daarin ondersteunen? Als leidinggevende heb je een belangrijke rol om dit vuur aan te wakkeren.

Het hart vraagt om persoonlijke relaties. Durf je jezelf als leidinggevende echt te verbinden? Staan jouw medewerkers elke ochtend op om de relatie die ze met jou hebben?

In het onderwijs werken meestal gepassioneerde vakmensen. Voor een aantal lijkt te gelden dat ze dat ooit zijn geweest. Het vraagt echt contact en tijd om het hart er weer volledig bij te betrekken. Je zal versteld staan van de energie die dat teweeg brengt.

3. Geef verantwoordelijkheid

Ik zie in teveel organisaties dat verantwoordelijkheid niet echt gegeven wordt. Controle en angst voeren de boventoon. Het invullen van lijstjes gaat dan ver voorbij het functionele niveau.

In het onderwijs blijft het een tocht naar de Graal om de eisen die gesteld worden aan leerkrachten qua vastleggen en plannen effectief in te vullen en te voorkomen dat een onevenredige hoeveelheid tijd opgaat aan administratie.

In veel organisaties wordt in de bestuurskamer gepredikt om verantwoordelijkheden laag in de organisatie te leggen maar de uitvoering van die preek blijft nogal eens steken in goede bedoelingen.

Veel schoolleiders zien leerkrachten enorm hard werken om vervolgens de inspectie een negatief oordeel te zien geven over het werkklimaat omdat de leerlingen niet geactiveerd worden. Lesgeven en leren zijn soms verschillende werelden. Ook leerkrachten hebben een rol om actief verantwoordelijkheid te geven aan leerlingen voor de opbrengsten van hun leerproces.

Een variant in het onderwijs die ik nog wel eens zie is dat verantwoordelijkheid juist enorm gegeven wordt. Wat nog wel eens ontbreekt is het vervolgens werkelijk leiding geven aan elkaar en niet te lang verantwoordelijkheid geven te verwarren met ‘ze weten waar ze verantwoordelijk voor zijn en dan ga ik er van uit dat het voor elkaar komt’.

4. Praat er over en bespreek de opbrengsten

Elke dag zijn er cruciale momenten waarop medewerkers wel of geen eigenaarschap laten zien. Er wordt gemopperd, de andere kant op gekeken, over anderen gesproken, excuses gezocht en gevonden. Er is een neiging om er, als je dat ziet, niet over in gesprek te gaan. We hebben het te druk, het is maar lastig, we zijn bevooroordeeld; excuses te over.

Realiteit is: elke keer als we hier het gesprek niet over aan gaan geven we de boodschap af dat het oké is om geen eigenaarschap op te pakken, en ontnemen we de ander (en onszelf, by the way) de kans om te groeien.

Er ligt een prachtige kans om dit ook in een team te gaan doen: samen een visie opstellen, samen leerdoelen vaststellen, samen lessen en toetsen voorbereiden en samen de opbrengsten bespreken. En vervolgens de uitkomsten van je besprekingen gebruiken om ook daadwerkelijk aan te passen en bij te sturen. Alleen zo ontstaat een lerende cultuur. Als leidinggevende kun je stap voor stap bouwen aan een lerend team waarbij de leeropbrengsten telkens een inspirerende kapstok zijn.

Leerkrachten worden te vaak niet aangesproken op hun leerkracht. Als je vanuit opbrengsten werkt kan er, als je het tijdig en waardevrij de tussentijdse opbrengsten bespreekt, enorm veel leer-kracht naar boven halen die nu onbenut blijft.

5. Volg op

Praten over eigenaarschap is iets anders dan eigenaarschap. Het opnemen van eigenaarschap vraagt tijd. Geef support aan diegenen die meer eigenaarschap op willen nemen voor hun prestaties en ontwikkeling. Kom er op terug, wees nieuwsgierig naar hun proces en de resultaten, en laat zien dat je het belangrijk vindt en waardeert. Je zal versteld staan wat je terug ziet.

Met enige regelmaat met teams en leerkrachten praten over de tussentijdse opbrengsten vanuit het eigenaarschap van de professional is nog niet zo eenvoudig. Een patroon wat ik zie is dat nogal wat directeuren en managers in het onderwijs eerst claimen dat ze dat al goed doen, en als ik ze vervolgens na observatie een demo laat zien ze erg blij zijn met de mogelijkheden die er nog liggen en die ze tot dan toe hadden laten liggen.

Onderzoek laat zien dat de beste veranderingen ontstaan vanuit de aansluiting met wat er op de werkvloer gebeurt. Daar heb je als schoolleider alleen zicht op als je ook daadwerkelijk veel tijd op de werkvloer doorbrengt. Loop rond, ga de klas in, kijk of er geleerd wordt in plaats van alleen wordt lesgegeven. Niet als controle, maar als stimulans en om inzicht te krijgen in waar het nog beter kan. En gebruik wat je ziet in je gesprekken met de leraren.

6. Walk the talk

Dit is de allerbelangrijkste. Laat het zelf zien. Neem zelf eigenaarschap op. Je hebt waarschijnlijk veel meer invloed op je eigen succes en dat van de mensen om je heen dan je beseft. Jij natuurlijk niet, maar er zijn anderen in het onderwijs die stiekem of openlijk mopperen op de ander, de aandacht met name leggen op wat er niet kan, of een (vaak niet eens gloedvol) betoog houden over algemene trends die ze zien zonder stap voor stap te sturen op de opbrengsten die mogelijk zijn.

Ben benieuwd naar je reactie op deze post: Herken je het? Wat zijn voorbeelden uit jouw praktijk? Geef gerust commentaar, like of deel, waardeer ik zeer.

Frans Wijngaarden

Auteur Eigenaarschap ; 06-53317467